«هنرمندان ایرانی در دوران افشاریه، زندیه و قاجار در مضیقه بودند چون هم باید جواب مردم را می دادند و هم جواب دربار و همین فشار دو جانبه باعث به وجود آمدن هنر فاخر این دوران شد.»

میزگرد بررسی « طليعه نوگرايي در هنر دو سده اخير » به رياست مهرداد احمديان ، رئيس گروه نقد هنري و با حضور دکتر حسین یاوری، دکتر وحید قبادیان و حبیب الله درخشانی عصر روز چهار شنبه 21 تير ماه در موسسه فرهنگي هنري صبا برگزار شد.

دکتر حسین یاوری در ابتداي این جلسه با اشاره به این مطلب که شرایط هنری در 300 سال اخير با دوران صفویه تفاوت داشته ، گفت:« علی رغم این که خاستگاه هنر این دوران در دوره صفویه بود ، اما وضعيت از آن دوره متفاوت می شود. ارتباطات در این دوران با دوران صفوی فرق می کند و سلیقه مردم هم دگرگون مي‌شود. »

یاوری با بیان این که هنرمند تحت تاثیر آن چه در اطرافش هست اثر خود را خلق می‌کند، افزود:« هنرمندی که توانسته در 120 سال پیش شمس العماره را با آن شرایط بسازد ، هنرمندی بزرگی است. درست است که گرایش های جدید در این دوران مد نظر ما است ، اما شما نمی توانید دفاع هنرمند این دوران را از هنرهای ایرانی را منکر شوید.»

دکتر وحید قبادیان که درباره معماری دوران قاجاریه سخن می گفت، نیز در ادامه این بحث افزود:«از دوران صفویه با تحولی که در نقاشی رخ می دهد ، هنر ما تحت تاثیر غرب قرار می گیرد و در معماری هم از اواسط دوره قاجار با یک نوع تغییر روبه‌رو هستيم. »

وی معماری ایران در این دوره را به سه بخش عمده تقسیم کرد:«دوره اول دوره آغا محمد خان ، فتحعلی شاه و محمد شاه است كه سبک ما همان معماری سنتی است که به سبک اصفهان مشهور است. به عبارتی تا زمان سلطنت ناصرالدین شاه معماری ایران در روند تکمیل معماری سنتی است.»

قبادیان از دوره ناصرالدین شاه و تاسيس مدرسه دارالفنون به عنوان آغاز دوره دوم معماری در این دوران نام برد و افزود: «دارالفنون نقطه عطفی در تاریخ معماری ایران است. ساختمان دارالفنون توسط رضا مهندس باشی که تحصیل کرده فرنگ است ساخته می شود. این مدرسه نخستین بنایی است که در ایران به شیوه تلفیقی ساخته می شود ؛ تلفیقی از معماری سنتی ایران و معماری غربی. برای نخستین بار در دارالفنون به جای قوس هایی که ما در معماری خودمان داریم از قوس رومی استفاده می شود، برای اولین بار ستون هایی شبیه ستون‌های اروپایی ساخته می‌شود. یعنی دارالفنون علاوه بر این که مانند مدارس قدیمی ایران چهار ایوانی با حیاط مرکزی است المان هایی از معماری غربی هم دارد.»

وی با اشاره به وضعیت جامعه ایرانی در این دوره گفت: «از همین دوره است که جامعه ما به سمت دو قطبی شدن پیش می‌رود ، معماری سنتی سبك عوام می‌شود و معماری جدید که سبک تهرانی است (تلفیق معماری نئوکلاسیک غرب با معماری سنتی) سبک خواص می‌شود. در همين حين عوام سنتی و خواص فرنگی ماب می‌شوند. خود مدرسه دارالفنون هم تلفیق هر دوی این هاست؛ در این مدرسه علوم فرنگی در کنار علوم ایرانی قرار می‌گیرند، پس معماری فرنگی را با خود می‌آورد.»

قبادیان ساختمان شمس العماره را که چندین سال پس از دارالفنون ساخته شد ، فصل دیگری از این رویکرد می‌داند: «شمس العماره نمود گذر ما از جهان سنت به جهان مدرنیته است. جهان سنت منطقش در خودش است؛ فلسفه آن در گذشته و فرهنگ تاریخی خودش است. معماری ایرانی تا زمان ناصری روند خودش را دارد. تا آن زمان بلندترین بناهای ما مسجدها و گلدسته ها هستند ، اما از این به بعد سواد شهر را ساختمان های دیگری نشان می دهند ؛ کلاه فرنگی و ساعت.»

حبیب الله درخشانی در بخش دیگری از این نشست با اشاره به این که در دوره زندیه افشاریه و قاجاریه هر بحثی را می‌کنیم با اتکا به هنر فاخر دوره صفویه است گفت:« دوره صفویه آغاز هنر جدید است. مساله اصلی در بررسی آثار هنری دوران گذشته این است که هنر سه قرن گذشته دارای تناقضاتی بوده است. »

درخشانی زاویه دید را در نقد هنر این دوران بسیار با اهمیت دانست: «اگر خیلی سنتی به این آثار بنگریم آنها از راه سنت منحرف شده‌اند. اما در نگاه مقابل ، گروهی معتقدند این آثار تداوم دوره‌های گذشته است. گروهی هم در این میان معتقدند که هنر ایران سیر تحولی عادی خود را طی کرده است.»

وی با اشاره به آثار نقاشی این دوره گفت: «یک دید انتقادی هم در میان تفسیر آثار این دوران وجود دارد که این آثار باز آفرینی هنرهای قبل از خودش می‌داند كه نمونه بارز آن را در کارهای محمد زمان و نقاشی مکتب اصفهان (خانه طباطبایی‌ها و چهل ستون اصفهان) می‌بینیم .»