نکوداشت نياز محمد نيازي؛ استاد مسلم فرش تركمن نوزدهم اسفندماه 1387 برگزار شد.

به گزارش روابط عمومي مركز هنر پژوهي نقش جهان، وابسته به فرهنگستان هنر، سيزدهمين نشست از سلسله نشست‌هاي گفتگو با هنرمندان به تجليل از نياز محمد نيازي؛ طراح، بافنده، توليد كننده و احياء گر فرش تركمن اختصاص يافت. در اين مراسم كه به همت فرهنگستان هنر و با حمايت دبيرخانه گنجينه هنرهاي از ياد رفته، پژوهشكده هنر و نقش جهان صورت گرفت ، محسن محسني و حسين ياوري از جنبه‌هاي مختلف شخصيتي، حرفه اي و زندگي اين استاد فرش تركمن سخن گفتند.

استاد نيازي در ابتداي جلسه ضمن تشکر از برگزار کنندگان اين مراسم، از ويژگي‌هاي فرش ترکمن گفت: «فرش براي خودش يك فرهنگ خاص دارد و هر نقشش هم معنايي مخصوص به خود . من پنجاه سال زحمت كشيدم تا بفهمم كه معناي نقش‌ها و نقش پايه‌ها چيست . بعد از پنجاه سال تلاش پيگير موفق شدم فرش تركمن،‌ نقش و نقش‌ پايه‌هاي آن‌را بگيرم، بخوانم و براي كساني كه علاقه‌مند تفهيم كنم. اين کار بي شک نخستين بار بود که در جهان اتفاق مي افتاد.»

استاد نيازي در ادامه صحبت‌هاي خود به تاريخچه فرش ترکمن اشاره کرده، گفت: «پنجاه سال شبانه‌روز زحمت كشيدم تا بفهمم كه اين نقش پايه‌ها چه مي‌خواهند بگويند و از چه تاريخي ابداع شدند و از كي بين مردم آمدند. در نتيجه فهميدم كه چهار هزارسال قبل از ميلاد، شش هزار سال پيش، اين نقش مايه‌ها بين تركمن‌ها ابداع شده و از آنجا سرچشمه گرفته و به جهان معرفي شده و تاريخش خيلي طولاني است .اين فرش يگانه فرشي است كه در خودش نقش خاصي براي خود دارد و درك و معناي عميقي دارد و مستلزم وقت و زمان است تا انسان آنرا بفهمد. سال‌ها زمان مي‌برد تا انسان بفهمد كه چرا اين نقش‌ها به اين شكل درآمده و چه مفهومي دارد و اين خود يك مسئله است. مسئله‌اي که امروز توانسته‌ايم آن را حل کنيم. با تمام جرات عرض مي‌كنم كه امروز مي‌توانيم فرش تركمن را بخوانيم و بدانيم چه نقشي دارد و چرا به اين شكل درآمده يا به كدام طايفه تعلق دارد و اين را كي و كدام طايفه شروع كرده و پي‌برده كه فرش تركمن را ماندگار کند.

پير فرش بافي ترکمن، منشأ نقشه‌هاي فرش ترکمن را ذهني دانسته گفت: «فرش تركمن بر اساس انديشة ذهني بافته مي‌شده و هنري تقليدي نبوده، بلکه انتزاعي، هندسي و ذهني بافته شده است. مادر فرش باف تركمن روي انديشة‌ خودش 811 نقش پايه آفريده و به دست آورده و اين تعداد زيادي است و ما تمام اين‌ها را مديون مادران خود هستيم كه اين گنجينة گران‌قدر را براي ما يادگار گذاشته اند.»

نيازي مهم‌ترين و متداول‌ترين نقش فرش ترکمن را نقش مارگل خواند و گفت: «اگر بخواهم از نقشه‌هاي فرش تركمن بگويم، مارگل مشهور و متداول است و در اکثرشان نقش مارگل روي قالي است.اين که چرا اين نقش را بيشتر مي‌زده‌اند خود پرسشي مهم است. به روايتي ورود نقش‌هاي انتزاعي را از زماني مي دانند که اسلام به آسياي مركزي مي‌آيد و طراحي و نقش كردن انسان و حيوان را منع مي کند. نبايد انسان و حيوان روي فرش بافته شود و مادر ترکمن مي‌خواسته مثلاً شتر را ببافد (شتر در بين مردم تركمن جايگاهي خاص دارد، چون به اين مردم قرن‌هاخدمت كرده است)، طرح اصلي را نتوانسته ببافد چون مذهب اجازه آن را نمي‌داده، جاي پاي شتر را بافته و اين پخي جاي پاي شتر است و بدين طريق كارش را بافته و خودش را ارضا كرده است.»

نياز جان در ادامه سخنان خود درباره رنگ‌هاي غالب فرش ترکمن گفت: «رنگ غالب فرش تركمن قرمز و لاكي است. اکثر فرش‌ها به اين رنگ است و رنگ كرم و رنگ ديگري نداريم و اين مسئله از يك حکايت کهن سرچشمه مي‌گيرد كه ممكن است واقعيت يا افسانه باشد. گفته مي شود شاهزاده خانمي عاشق چوپاني مي‌شود و اين مسئله براي پدر شاهزاده گران است، مخالفت مي‌كند و دخترش اصرار مي‌كند. پادشاه او را بالاي قصري برده و به عنوان زنداني نگاه مي‌دارد و قراولي هم پيش او مي‌گذارد. بين اين دختر خانم و چوپان پرنده‌اي واسطه بوده كه مثلاً پشم مي‌آورده به دختر مي‌داده و آن هم چيز سفيدي بدون نقش مي‌بافته، پادشاه مي‌فهمد و مي‌گويد: اين پرنده با شاهزاده چه كار دارد.پس دستور مي دهد كه اگر بار ديگر آمد او را بزنند و بكشند. پرنده وقتي مي‌آيد تا پشمي كه چوپان براي دختر فرستاده را بدهد با تيروكمان او را مي‌زنند. تير به دختر اصابت مي‌كند. خوني كه از قلب شاهزاده ريخته مي شود، رنگ قالي تركمن مي‌شود. بنا بر روايتي ديگر اين رنگ از طلوع و غروب آفتاب گرفته شده است.»

پدر فرش ترکمن از تحقيق سه جلدي خود که به زودي چاپ خواهد شد گفت: «ماحصل تمام عمرم در سه جلد كتاب جمع آوري شده که به زودي به چاپ خواهد رسيد. در اين مجموعه تمام نقش مايه‌ها را يك، به يك اسم برده و ذكر كرده‌ام. سعي کرده‌ام گنجينة عظيم اين هنر را که طي پنجاه سال بر روي آن کار کرده‌ام به ثبت برسانم.يقين دارم كه براي ماندگاري اين هنر سهمي داشته‌‌ام. مطمئن باشيد اگر اين زحمات کشيده نمي‌شد هنر اصيل ترکمن‌ها از بين مي‌رفت.»

محسن محسني به عنوان يکي از سخنرانان اين مراسم از تلاش بي دريغ استاد نيازي در طول نيم قرن تشکر کرده گفت: «براي من كه هم‌سن جناب نيازي هستم، جاي بسي خوشحالي است كه امروز شاهد تقدير از مردي هستم که عمر خود را صرف باز شناساندن و باز توليد فرش اصيل ترکمن کرده است. قوم تركمن يا تركمان كه حدود 5 الي 6 قرن پيش گرريزي يا بيهقي اين نام را در ادبيات ايران آورده، اسم اصلي آن از اقوام تركان آسياي مركزي است. ايران افتخار دارد كه از خرده اقوام با فرهنگ در چهار گوشه خود بدل به ايران بزرگ شده است.»

استاد محسني با تکيه بر گونه‌هاي نقش و نگار هنر فرش بافي در سرتا سر ايران، به ذهني بافي در فرش‌هاي اقوام مختلف اشاره کرده گفت: «همانطور که استاد گفتند، نقش و نگار هنر فرش بافي ما بر مبناي ذهني بافي بنيان داشته است. در تمام نواحي اين سرزمين فرش‌هاي عشايري و ايلي داريم که نقش و نقشه آن ذهني‌بافي شده است. طرح و نقش اکثر فرش‌هاي محلي و قومي ما از ذهن مادران ايراني و مادران ايلات و عشاير نطفه بسته و به اين دليل است كه به صورت خود سر و بدون تفكر و انديشه، ملهم از علائم و آثار و طبيعت پيرامون حياتشان شکل گرفته است. طبيعت و پديده‌هاي طبيعي به عنوان الهام بخش آنان بدل مي‌شود به پديده‌هاي هنري والا و ارزنده كه مي‌شود شناسنامه و هويت اقوام ايراني را از ميان آن جستجو کرد.قوم تركمن‌ها از اين بابت بين اقشار و اقوام ايراني شهره اند و آوازه هنر ‌ايشان در جهان بيشتر است. فرش تركمن در واقع نگين برجسته‌اي است، هم بر تارك اين قوم و طايفه و هم بر تارك هنر ايران و نام استاد محمد نيازي هم برلياني است بر تارك اين فرش.»

حسين ياوري؛ عضو گروه‌هاي سنتي فرهنگستان هنر، در ادامه اين مراسم ضمن بر شمردن خصايص استاد نيازي گفت: «استاد نيازي هنرمندي در معني و مفهوم كامل برصدر هنرفرش ايران زمين است. اگر بياييم در ميان هنرهاي سنتي ايران يك تحقيق جامعي به عمل بياوريم به گمان من آنچه كه تركمن‌ها امروز انجام مي‌دهند به لحاظ اصالت، معنا و مفهوم بيش از يك كتاب توضيح و تفسير دارد و بسيار عبرت آموز و دلنشين و شنيدني است. هيچ منطقه‌اي به اندازة‌ تركمن بيان سمبليك و نمادين نداشته و ندارد.»

ياوري در ادامه صحبت‌هاي خود متذکر شد: «هنرمندان ترکمن در عين حال كه ادعايي هم ندارند، انسان‌هاي باكمال و مطلق هستند. حق هنر تركمن ادا نشده و ما امروز وقتي قاليچه‌هاي تركمن را مي‌بينيم در ديدگاهمان است كه اينها رنگش مي‌رود و قرمزش رنگ مي‌دهد و غيره . اما اصل فرش تركمن اين نيست، مطلب زياد است . ترکمن‌ها فرش را نه با دست وچشم که با قلب خود مي بافند.استاد نيازي در تمام اين سال‌ها تلاش کرده تا اصالت و واقعيت فرش ترکمن را به ما بشناساند.بنده در اين مدت بيست و چند سال كه افتخار آشنايي با استاد را دارم، به ظن قوي مي‌گويم كه هيچ كس شايد در ايران به اندازة ايشان نقش‌شناس و نگاره‌شناس نباشد.»

ياوري در پايان سخنان خود گفت: «استاد نياز محمد نيازي مشهور به نياز جان دينش را به ايران ، به مردم ، به جامعه و تاريخش ادا كرده است و اين وظيفه ماست كه از ايشان قدرداني كنيم و ماحصل عمر ايشان را ثبت كنيم . به اميد آنكه اين اطلاعات كه بس ارزشمند و ذي قيمت است بتواند مورد استفاده جوان‌ها و كساني كه اهل نظر و تحقيق هستند و روي مسائل هنري كشور عميق هستند قرار گيرد.»

در پايان اين مراسم هديه و لوح سپاسي به رسم پاسداشت يك عمر تلاش اين هنرمند ارزنده هنرهاي از ياد رفته از طرف فرهنگستان هنر و دبيرخانه گنجينه هنرهاي از ياد رفته به ايشان تقديم شد.