«تأملی بر نظام استاد و شاگردی در آموزش هنرها» با موضوع خوش‌نویسی مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

به گزارش روابط‌عمومی فرهنگستان هنر، پنجمین نشست از سلسله نشست‌های تأملی بر نظام استاد و شاگردی در آموزش هنرها که به موضوع خوش‌نویسی اختصاص داشت، صبح دوشنبه 9 اسفند، به صورت حضوری و برخط برگزار شد. در ابتدای این نشست مهدی مکی‌نژاد، عضو هیئت‌علمی فرهنگستان هنر، که مدیریت این نشست را برعهده داشت، مقدمه‌ای در زمینه خوشنویسی عنوان کرد. وی به نظام استاد شاگردی در آموزش هنر به‌ویژه خوشنویسی پرداخت و در این‌باره گفت: با تورق در تاریخ هنر ایران، شاهد آثار ارزشمند هنری هستیم ولی به دلیل فقدان و نبود ثبت سیستم آموزشی، نتوانسیتم گذشته را به خوبی رصد کنیم و از زمان تاسیس دارالفنون در دوره قاجار آرام آرام نظام آموزشی جدید جایگزین نظام سنتی شد و آموزش به شیوه استاد شاگردی منسوخ گردید.

وی رجوع به سیستم آموزشی گذشته را دارای اهمیت دانست و در این زمینه تصریح کرد: آنچه از گذشته درباره نظام آموزشی ما مشهود است، بیشتر آموزش معنوی و تربیتی حاکم بر هنر بوده است و ما منظومه‌ها و رسالاتی را شاهد بر این ادعا داریم که استادان بر آداب معنوی تأکید بیشتری داشتند تا بر شیوه ها و نحوة خوشنویسی. این مورد را می‌توان در ابیات «سلطان علی مشهدی» مشاهده کرد.

ای كه خواهی كه خوشنویس شوی خلق را مونس و انیس شوی

خطه ی خط مقام خود سازی عالمی پر ز نام خود سازی

ترك آرام و خواب باید كرد وین به عهد شباب باید كرد

رسالات خوشنویسی 1000 سال پیوستگی تاریخی دارد

سپس ولی‌الله کاووسی، عضو هیئت‌علمی دانشنامه جهان اسلام، مقاله خود را با عنوان «ترک آرام و خواب، سخنی درباره منظومه‌های فارسی و عربی حوزه خوشنویسی» ارائه کرد. وی رسالاتی که در حوزه خوشنویسی تاکنون منتشر شدند را به دو دسته رسالات منثور و منظوم تقسیم کرد و در این درباره توضیح داد: رسالاتی که آهنگین بوده و به صورت شعر ادا شدند، تاریخ بسیار طولانی دارند و می‌شود گفت؛ 1000 سال پیوستگی تاریخی دارند. شمارش رسالات منظوم براساس منابع دست کم 13 رساله موجود است که حدود 4 رساله، به فارسی و 9 رساله دیگر به عربی است. تعدد بیشتر رسالات عربی به جهت گستردگی جهان عرب زبان است. اما رسالات منثور تعدد بیشتری دارند و تقریبا نزدیک به 50 رساله منثور وجود دارد.

وی به مطالبی که در آداب خوشنویسی به صورت منابع موجود است، اشاره و تصریح کرد: بخش زیادی از مطالبی که در دست ماست، ذکر نکته های معنوی است. اما هم زمان در این رسالات به جزئیات مربوط به تحریر حروف، نگهداری ابزار، تراشیدن قلم و ... نیز اشارات بسیار مفید و سودمندی شده است.

کاووسی آموزش خوشنویسی را بر مبنای نظام استادشاگردی دانست و خاطرنشان کرد: نظام حضوری استادشاگردی نظام رایجی از گذشته تا به امروز بوده که تلمذ و زانو زدن در مقابل استاد و یادگیری شیوه‌ها از این طریق صورت می‌گرفته است. نوع دیگر استاد شاگردی که در پیشینه مدون خوشنویسی وجود دارد از طریق رسالات است. در این شیوه که سال‌های طولانی تداوم پیدا کرده، استادان نسل به نسل بدون آنکه یکدیگر را ببینند، با فنونی که در رسالات آمده، آموزش می‌دیدند که در حوزه خوشنویسی، براساس منابع موجود پیوسته‌ترین تاریخ را داریم.

وی مقاله خود را براساس رسالات منظوم ارائه و به معرفی این رسالات پرداخت.

محفل‌نشینی از آداب هنری که موجب رشد و شکوفایی بود

شهاب شهیدانی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهر کرد، سخنران دیگر نشست بود که مقاله خود را با عنوان «درآمدی بر محفل‌نویسی» ارائه کرد. وی خوشنویسان را دارای دو ساحت فردی و جمعی دانست و در مقدمه سخنرانی خود به تبیین این دو ساحت پرداخت و گفت: ساحت فردی، زمانی است که خوشنویسان به عزلت و انزوا گرایش پیدا می‌کنند که دلیل آن است که آنها می‌خواهند به تکمیل آموزه‌های خود در تنهایی به تمرین و ممارست بپردازند. البته انزوا طلبی خاص تنها خوشنویسان نبوده و هنرمندان سایر رشته‌های هنری را نیز شامل می‌شده است. در رسالاتی چون «صراط السطور» اثر «سلطان‌علی مشهدی» یا در رساله «فواید الخطوط» از «محمد بخاری» صراحتا به گوشه‌نشینی اشاره شده است. البته این عزلت‌نشینی گاه موجب می‌شد که برخی از آنها به سمت عرفان و تصوف روی آورند. نمونه این هنرمندان بابا شاه اصفهانی، درویش عبدالمجید، میرزا غلامرضا و ... را می‌توان نام برد.

وی سپس به محفل‌نشینی پرداخت و در این زمینه توضیح داد: محفل‌نشینی ساحت جمعی خوشنویسان است که رشد و شکوفایی و استعدادیابی آنها در آنجا اتفاق می‌افتاد. این واژه را زمانی دریافتم که به کتابی از استاد فضائلی برخوردم که در دهه 40 و 50 محافل خوشنویسی در اصفهان بسیار پویا بودند. محافل به تکرار در حوزه‌های مختلف هنر و صنایع دستی بود که شکرالله صنیع زاده، استاد فرشچیان و اساتید مختلف به طور مرتب با یکدیگر دیدار داشتند و موضوعات هنری و حتی غیر هنری در آنجا بود.

این پژوهشگر سپس به آسیب‌شناسی برخی از منابع و تذکره‌ها اشاره کرد که تاکنون مورد نقد و بررسی قرار نگرفته‌اند و سخنان خود را درباره محافل هنری و سخنان خود را درباره مزایایی که این محافل داشتند، تکمیل کرد.

ناگفته نماند استاد امیرخانی، عضو پیوسته فرهنگستان هنر، نیز از جمله سخنرانان این نشست بود که به دلیل مسافرت سخنان ضبط شده‌ ایشان را اینجـا می‌توانید مشاهده کنید.

همچنین فایل صوتی این نشست را نیز اینجا بشنوید.