متن پیش‌رو حاصل گفتگو با محمدعلی رجبی، عضو پیوسته فرهنگستان هنر است که به مناسبت برگزاری آیین گشایش نمایشگاه «ب بسم الله»، استاد جلیل رسولی، عضو وابسته فرهنگستان هنر منتشر می‌شود . در این یادداشت، بر ضرورت پیوند میان زیبایی، معنا و حکمت در هنر خوشنویسی و نیز رویکرد جلیل رسولی در بهره‌گیری از تجربه‌های سنتی و بیان مفاهیم حکمی با زبانی نو و متناسب با امروز تأکید شده است.

بسم‌الله الرحمن الرحیم

من از برگزاری نمایشگاه استاد بزرگوار و هنرمند مبدع، جلیل رسولی، تشکر می‌کنم. آثار ایشان همواره بسیار ابداعی و در عین حال همراه با اصول و معانی عالی بوده است. به‌طور مسلم، این نمایشگاه نیز یکی از همان نمایشگاه‌های خوبی خواهد بود که برای همگان قابل توجه و آموزش باشد و باید از فرهنگستان تشکر کرد که چنین فرصت خوبی را در اختیار همه علاقه‌مندان به هنر، خصوصاً خوشنویسی که یکی از شریف‌ترین هنرهای اسلامی ایران به شمار می‌رود، قرار داده است.

هنر خوشنویسی از ابتدا برای بیان معانی قرآنی، شکل گرفت و سیر تحول و تطور خود را در همین مسیر ادامه داد و تمام مراحل زیباشناسی را که از سطح به دور با توجه به حکمت متعالی اسلام طی کرد. این سیر برای این بود که بتواند خودش را با معانی متعالی تطبیق دهد. این شیوه از تحول، جایی برای اهواء نفسانی انسان باقی نمی‌گذاشت. به همین خاطر، می‌بینیم که در طول تاریخ خوشنویسی، همواره سعی شده معانی را به صورت‌ها و جلوه‌های گوناگون تجلی دهند. از این جهت، خوشنویسی هنری شریف است و شرافتش به کلام الله و عالی‌ترین انواع کلام‌هاکه تعلق به خداوند دارد، بازمی‌گردد. هنرمندان ما نیز در طول تاریخ بر این عهد استوار بودند و می‌کوشیدند که این پیوند وثیق فراموش نشود. از این رو همه مراحل زیبایی و حتی تطور ابزار و مواد این هنر را با معانی تطبیق می‌دادند تا توجه به زیبایی خط، منجر به جدا شدن از زیبایی کلام نباشد.

یکی از مباحث مهم مطرح در خوشنویسی، بحث سرمشق است. چراکه کلاً هنر خوشنویسی را مشق می‌دانستند؛ به این معنا که هنرآموز باید کلماتی را که استادان این هنر با توجه به معانی حکمت صورت داده‌اند، به گونه‌ای که منطبق با آن اصول باشد، تکرار کند. زیرا رعایت اصول، از شرایط و پایه حفظ زیبایی اثر است. از سویی حکمت اسلامی که در خوشنویسی ظهور کرده است، منحصر در زیبایی نیست، بلکه آن هم از حکمت متعالی اسلام برآمده است.

متاسفانه در دوره جدید و تحت تأثیر فرهنگ غربی، بحث زیبایی را از معانی جدا کردند و از حکمتی که از ابتدا با این هنر عجین شده بود، غفلت نمودند. همین امر سبب شد کارهایی که با روح و موازین این هنر شریف در تضاد باشد انجام شود و حتی نام خوشنویسی را با کالیوگرافی غربی یکی بدانند. در صورتی که در فرهنگ غربی، بحث خط (نه بحث خوشنویسی)، به عنوان یکی از مباحث مستقل در زیبایی‌شناسی هنرهای تصویری مطرح است. چراکه هر خطی برای خودش حکایتی دارد و آن حکایت سبب می‌شود که با آن خط، تصویرهای مختلفی ظهور کند. این تصاویر می‌تواند بیان را از متن دیگری بگیرد و یا با گردش‌های خودش به بیان جدیدی منتج شود. اما در فرهنگ حکمت اسلامی، قصد هنر، بیان حکمت و تجلی رازهای آفرینش، در گردش خطوط زیباست.

برخی از هنرمندان معاصر با توجه به روش غربی، صورت‌هایی از خطاطی انجام دادند که حتی قرائت معانی آن کلمات معلوم مخاطب نیست و مدعی شدند که دیگر قرار نیست خط (یا بهتر است بگوییم خوشنویسی)، خوانده هم بشود. از این رو وجه زیبایی صرف، بدون توجه به معانی به یکی از رویکردهای مهم خوشنویسی جدید تبدیل شد. اما استاد بزرگواری مثل آقای رسولی در عین توجه به حکمت اسلامی، بر مبنای تجربه‌های سنتی و با زبانی نو با مخاطب سخن می‌گوید. می‌دانیم که حقیقت تقرر در زمان دارد؛ یعنی حقیقت، امر ثابتی است که همواره یک جلوه ندارد. بلکه در طول تاریخ و در هر یک از ادوار، به انجاء مختلف جلوه‌ می‌کند و وجه خاصی از بطن خود را آشکار می‌سازد.

استاد جلیل رسولی به خوبی به این مطلب واقف است. ایشان در زمره هنرمندانی است که خوشنویسی را جلوه‌گاه حکمت می‌داند و در تمام عمر همراه با زندگی مؤمنانه خود، با چنین اندیشه‌ای زیسته و در جهت بیان حقیقت کوشیده است. از این جهت است که می‌بینیم کارهای ایشان به طور توأمان، دارای ارزش‌های معنوی و زیبایی صوری است. زیبایی برگرفته از حقیقت و حکمت که با زبانی نو و متعلق به امروز با مخاطب سخن می‌گوید.

جماعتی معتقدند که هنر خطاطی به معنای استمرار خط است و طراحی (در نقاشی) هم نوعی خطاطی است. اما هنر خوشنویسی و هنر خطاطی دو مقوله جدا از هم و متفاوت هستند. هر چند در خوشنویسی سیر خط هم هست، اما هر خطی خوشنویسی نیست. کلمه خوشنویسی، مرکب از دو کلمه «خوش» و «نویس» است. یک وجه آن دستوری است به امر زیبا و کلمه دوم، حکم به نویسنده است بر مبنای امر زیبا. خب، اولین سؤالی که برای خوشنویس مطرح می‌شود این است که به کدام طریق خوش بنویسم؟

در متون گذشته از قول خوشنویسان می‌خوانیم که مبدأ و سلسله خوشنویسی به امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) بازمی‌گردد و از آن طریق به مبدأ وحی می‌رسد. همه هنرهای دینی دارای چنین وجهی است که باید متکی به کلام وحی باشد. پیامبر بزرگوار ما که کلامش، کلام خداست هم فرموده است: «الخط الحسن یزید الحق وضوحاً». خط زیبا این است که حقیقت را آشکارتر کند. پس آن شخصی که دستور می‌دهد «خوش بنویس»، یعنی آن‌چنان بنویسید که حقیقت آشکارتر بشود.

آقای جلیل رسولی در این مکتب و در این حوزه فرهنگی سیر کرده است. به همین جهت، یک ویژگی دیگری هم پیدا کرده (که این ویژگی از صفات بسیار مهم هنرهای اسلامی، خصوصاً خوشنویسی است) و آن ویژگی «شأن» است. بابا شاه اصفهانی در رساله بسیار مهم «آداب‌المشق» می‌گوید دو اصل در خوشنویسی مطرح است که یکی از ابتدای آموختن آن شروع می‌شود و یکی در آخر این مسیر محقق خواهد شد. شرط اول صفاست؛ یعنی از ابتدا با هدف بیان حقیقت به این راه قدم بگذارید. همین امر سبب می‌شود که قلب شما از هرگونه شائبه‌ای صاف و پاک شود و از شائبه خودنمایی یا رسیدن به امتیازات دنیوی دور شود. شرط دوم دلبری است. این امر زمانی محقق می‌شود که شما همه اصول و قواعد خوشنویسی را یاد گرفتید و در مرحله استادی کارتان دلبری می‌کند و دلبری هم کار شما نیست؛ کار خداوند است (در قرآن کریم خداوند به پیامبرش می‌فرماید: دل‌ها متعلق به من است). حالا حقیقت از پس خطی که صاحب آن به خاطر خدا و برای تجلی حق می‌نویسد، دلبری می‌کند. کار آقای جلیل رسولی به خاطر اعتقاد به این فرهنگ و این نوع سلوک معنوی، چنین وضعیتی دارد. یعنی ضمن توجه به خوانده شدن ظاهر خط، جلوه‌هایی از حقیقت آن کلمات را نیز آشکار کند و مصداق فرمایش رسول خدا شود. این مورد اخیر امری است که یک خوشنویس باید در مسیر تعالی خوشنویسی داشته باشد و تمامی این امتیازات به خاطر وجه سلوک معنوی ایشان است. متأسفانه می‌بینیم این امور، در بسیاری از خوشنویسان جدید به فراموشی سپرده شده و نوعی مسابقه نفسانی شکل گرفته است. آن‌ها تصور می‌کنند که خط منحصر در قدرت قلم یا نوآوری‌های بیجا و دور از اصول حکمت است. وجه قابل تقدیر آثار استاد رسولی این است که ایشان در مقابل چنین حرکت نادرستی حرکت کرده و هنری والا و مبتنی بر حکمت را به منصه ظهور رسانده‌ است. امیدواریم که خوشنویسان معاصر خصوصاً جوانان و هنرجویان، از سلوک ایشان درس بگیرند و بدانند که ما دارای فرهنگی غنی هستیم و برای رسیدن به رستگاری در هنر و طی مراتب عالی هنر، نباید دنباله‌رو آنچه از فرهنگ‌های دیگر وارد می‌شود، باشند و به مصداق «آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می‌کرد» نباشند.

علاقه‌مندان می‌توانند برای بازدید از نمایشگاه آثار دیده نشده استاد جلیل رسولی، از ۴-۱۰ مهر ماه ۱۴۰۵، از ساعت ۱۴ تا ۱۹ به نشانی تهران، خیابان ولیعصر، انتهای خیابان شهید فلاحی(زعفرانیه)، نبش خیابان فیروزکوه، شماره ۴۷، مجموعه فرهنگی‌هنری آسمان مراجعه فرمایند.