|

نشست تخصصی حکمت و هنر ایران ، یکشنبه نوزده بهمن 1404، در سالن گلستان هنر فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی فرهنگستان هنر و به مناسبت نیمه شعبان و دهه فجر انقلاب اسلامی، نخستین نشست تخصصی حکمت و هنر ایران با موضوع مهدویت، به همت کتابخانه و مرکز اسناد این فرهنگستان برگزار شد. در این نشست سیدحسن شهرستانی، مشاور رئیس فرهنگستان، با نگاهی میان رشته ای درباره مسئله منجی عالم بشریت سخن گفت و به بیان مصادیق و شاهد مثالهایی از قرآن کریم، روایات معصومین، حکمت باستانی و ادبیات عرفانی ایران پرداخت. مهم ترین مولفههای سخنرانی استاد شهرستانی در خصوص مهدویت، نسبت انتظار و امید و ریشه های آن در منابع اسلامی و منابع ادبی ایرانی مانند شاهنامه فردوسی بود. وی با اشاره به اینکه در تمام ادیان بحث منجی عالم وجود دارد، بیان داشت: در زبور گفته شده "زمین باید در اختیار شایستگان قرار بگیرد" و در آیین زرتشت نیز «سوشیانت» همان منجی بشریت است. وی درباره مسجد مقدس جمکران و تقدس تکوینی این مکان توضیحاتی ارائه داد و گفت: بر اساس بررسی ها، کلمه جمکران به معنای «جم کرد» یعنی «عمل جمشید» است و این بدان معناست که جمکران علاوه بر روایات، در ادبیات ایران هم از گذشته مورد توجه بوده است. وی در توضیح اینکه امید و انتظار یک اصل حکمی، دینی و عقلانی است، با تلاوت آیاتی از قرآن کریم به بیان نسبت بین آغاز و انجام جهان پرداخت و گفت: جهان آفرینندهای دارد و این موضوع قابل انکار نیست. کما اینکه فردوسی گفته است: «سخن هیچ بهتر ز توحید نیست به ناگفتن و گفتن ایزد یکی است» همان طور که در اصل آفرینش تردیدی نیست، جهان باید فرجامی نیک و شکوهمند داشته باشد. زیرا نظام هستی رها نشده است. وی ادامه داد: وقتی جهان بر اساس حکمت، خلق شده و پیش میرود، قاعدتا اولین و مهمترین پیامد ظهور حضرت حجت(عج) شکوفایی عقلانی است. مطابق حدیث شریف امام محمدباقر(ع): « إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اَللَّهُ يَدَهُ عَلَى رُءُوسِ اَلْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ كَمَلَتْ بِهِ أَحْلاَمُهُمْ .»چون قائم ما قيام كند، خداوند دست رحمتش را بر سر بندگان گذارد، پس عقولشان را جمع كند و در نتيجه خردشان كامل شود. احلام در این روایت به معنای آرمان و آرزو است و اینجاست که اهمیت انتخاب امری به عنوان آرزو مشخص می شود. آرمانهای انسانی باید اصیل و وارسته باشد. آرمانهای حقیر، زندگی انسان را دستخوش پوچگرایی و بی ارزشی میکند. درحالی که اگر امید و انتظاری مبتنی بر عقل در شخصی نهادینه شده باشد و یقین داشته باشد پایان جهان از آنِ پاکیزگان است، دیگر جایی برای یأس و نومیدی باقی نخواهد ماند. زیرا شخص عاقل می داند پس از زردی برگ ها و فقر درختان در پاییز، رویش و سرسبزی بهار رخ خواهد داد. به قول مولانا «برگ چون زرد شود، بیخ تَرَش سبز کند تو چرا قانعی از عشق، کزو زرد شوی؟» البته در برخی منابع، به جای کلمه «احلامهم» در پایان این روایت، کلمه «اخلاقهم» ذکر شده که این هم با صدر روایت همخوانی دارد؛ به این معنا که پس از ظهور قائم ، عقل ها شکوفا می شود و بنابراین کمال اخلاقی به دست می آید. در بخش دیگری از سخنرانی، استاد شهرستانی عشق و عرفان را به دو گونه فعال و منفعل تقسیم کرد، به نحوی که عشق فعال، عشقی طربناک و منجر به عمل است، درحالی که عشق منفعل به زهد گوشه گیرانه و تصوف دنیاگریز منجر می شود. در فرهنگ متعالی اسلام، همانطور که روح مهم است، جسم نیز مهم است و بنابراین هرگونه رهبانیت و ریاضت منفعلانه محکوم است. به عبارت دیگر، در تمامی افعال انسان هم هدف باید معقول باشد هم وسیله و نباید تعادل طبیعت را برهم زد. آنچه مورد تایید عرفایی چون ابوالسعید ابوالخیر، عطار و مولاناست، همین عشق زنده و فعال است که امیدساز و پویا است. این عشق، دل را روشن میکند، شادمانی میآورد و خون در رگ هستی است. "عشق جز دولت و عنایت نیست جز گشاد دل و هدایت نیست" شهرستانی همچنین در خصوص علم تجربی مدرن و ظهور آن پس از رنسانس نکاتی تاریخی و فلسفی بیان کرد و با اشاره به سرخوردگی فراگیر پس از جنگ جهانی دوم در غرب که در نمایشنامه ای مانند «کرگدن» اوژن یونسکو متبلور شده است، محصول علم گرایی مدرنیته را انسانی توانمند، اما عاری از ایمان و معنویت دانستند. به همین دلیل، در قرن گذشته اندیشمندان گوناگونی نسبت به این بحران معنویت در غرب هشدار داده اند و متفکرانی چون ویکتور فرانکل در «انسان در جستجوی معنا» به درستی توجه داده اند فرد یا کلیت جامعه بدون ایمان به خدا و اعتقاد به یک نقطه پایان نورانی در جهان زنده نمی ماند.این همان معنایی است که در آیات متعدد قرآن و در متون عرفانی ما به آن اشاره شده است. در فرهنگ ما جوانمردی، حقوق بشر، آزاد مردی بدون وجود معنویت و مصلح بشری معنایی ندارد و ما به پایانی نورانی برای جهان به دست انسانهای نورانی باور داریم. نورانیت امید است که ما را زنده نگه می دارد. این نشست با پرسش و پاسخ با حاضرین به پایان رسید.
نسخه شنیداری این نشست را اینجا بشنوید.
|