نمایشگاه «مروری بر هنرهای تصویری سده های 12 و 13 هجری» که آخرین روزهای فصل بهار در مؤسسه فرهنگی ـ هنری صبا افتتاح شد، تماشای مجموعه ای هنری را برای علاقه مندان امکان پذیر ساخت که جمع آوری آن در تاریخ 50 سال اخیر ایران کم سابقه است.
مهم ترین آثار از بزرگ ترین نقاشان سه دوره تاریخی ایران در این نمایشگاه گردهم آمده است و برخی آثار برای اولین بار است به نمایش در می آید.
صنیع الملک، اسماعیل جلایر، میرزا علی خویی، آقا نجف نقاش باشی، محمود خان صبا و کمال الملک این هنرمندان مشهور هستند که تابلوهای نقاشی و آثار هنری شان از چندین مؤسسه فرهنگی گردآوری شده است.
کارشناسان عقیده دارند مهم ترین دستاورد این نمایشگاه در کنار آشنایی جوانان هنرمند با بخشی از تاریخ هنر ایران، فراهم آمدن امکانی مناسب برای بررسی هنر این دوره هاست؛ دوره هایی که زیر سایه هنر دوره صفوی از یادها رفته اند.
عبدالمجيد شريف زاده، مدیر پژوهشکده هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، درباره اين بي توجهي تاريخي توضيح مي دهد و نمایشگاه را بستری می داند برای جبران این نقصان:« هنر افشار، زند و قاجار در تاريخ هنر ايران مغفول مانده است. هنر صفويه که دوران اوج و اعتلاي هنر ايران به شمار مي رود، آنچنان سايه سنگيني بر دوره هاي بعدي افکنده است که مورخان هنري از توجه به آنها غافل مانده اند. با بررسی آماری رساله ها و کتابهاي هنري به تفاوت چشمگيري که ميان هنر صفوي و ادوار بعدي قايل شده ايم، پي مي بريم.»
او اميدوار است اين نمايشگاه مبنایی باشد براي فعاليتهاي گسترده تر در زمينه بررسي هنر دوره هاي يادشده:«اين نمايشگاه که آثار موزه ها و مجموعه داران خصوصي را در کنار هم فراهم آورده، فرصت مناسبي است براي کساني که مي خواهند اطلاعاتي دقيق و همه جانبه از هنر دوره زند و افشار و قاجار به دست آورند.»
برنامه ریزی برای برگزاری این نمایشگاه از سال گذشته آغاز شد. موزه های دولتی و مجموعه داران خصوصی در جریان برنامه ها قرار گرفتند و هریک به فراخور مجموعه ای که در اختیار داشتند، آثاری را در اختیار فرهنگستان هنر قرار دادند.
آثار صنیع الملک شامل تصاویر هزار و یک شب و چهره نگاری از رجال حکومتی و درباری عصر قاجار، تابلوهاي مشهوري چون «ديدار شاه طهماسب با همايون شاه هندي» اثر آقا نجف نقاش باشي، «تاج بخشي نادر شاه افشار» اثر ميرزا ابوالحسن از دوره افشاريه، آثار كميابي از دوره زنديه و تابلوهايي ارزشمند از محمود خان صبا (ملك الشعرا) چون «ذبح اسماعيل» و آثاری از اسماعیل جلاير در نمایشگاه ارائه شده است.
نسخههاي شاهنامه، خمسه نظامي، يوسف و زليخا، كليله و دمنه، مختارنامه، سفرنامههاي ناصرالدين شاه به اروپا و عتبات، كليات سعدي و مثنوي در کنار کتابهای چاپ سنگی و تصویرسازیهای عجايب المخلوقات و هزار و يك شب اثر ميرزا علي خوبي، متعلق به دوره قاجار نیز بخش دیگری از نمایشگاه را تشکیل می دهد.
بخش عمده این کتابها توسط فریال سلحشور و همسرش دکتر جهانگیر کازرونی که آثار شاخصی از هنر صفوی تا دوران معاصر گردآورده اند، همراه با تابلوهای نقاشی پشت شیشه در اختیار فرهنگستان قرار گرفته است. سلحشور از اینکه فرصت نمایش این آثار فراهم آمده، ابراز خرسندی می کند:«متأسفانه مجموعه داران شخصی در ایران فرصت ارائه آثار خود را در قالب یک موزه پیدا نمی کنند، مگر اینکه خودشان سرمایه گذاری کنند که متأسفانه برای ما ممکن نیست. آثاری که در مجموعه ما موجود است بخش مهمی از هنر دوره قاجار را شامل می شود اما امکان نمایش و معرفی بسیاری از آنها فراهم نیامده است. این نمایشگاه بخشی از آثار را برای مردم به نمایش در آورد و زمینه معرفی آنها را فراهم کرد. این مسئله برای ما خوشحال کننده است.»
او درباره کتابهای چاپ سنگی ای که به نمایشگاه ارائه داده است می گوید:«معتقدم طرحهایی که در کتابهای چاپ سنگی وجود دارد معرف یک جهش هنری در تاریخ هنر معاصر ایران است. هنرمندان این دوره با استفاده از ابزار مدرن زمان خودشان، یعنی چاپ سنگی کار کردند و مینیاتور ایرانی را که پیش از آن با رنگ و قلم بر کاغذ ترسیم می شد، با امکانات ابزار جدید تطبیق دادند. خوشبختانه با توجه به وسعت مؤسسه صبا، تعداد قابل توجهی از آنها به نمایش در آمده است.»
نمایشگاه مروری بر هنرهای تصویری سده های 12 و 13 هجری، تنها محل نمایش تابلوهای نقاشی نیست. شاخه های گوناگونی از هنر این دوره در قالبهای مختلف به تصویر در آمده است. مهرها یکی از مواردی هستند که به عقیده کارشناسان، می توان سیر هنری یک دوره را از روی آنها بررسی کرد. نقشهای موجود بر مهرهای به جامانده از دوره های افشار، زند و قاجار، بخشی از نمایشگاه است. معماری این دوره به صورت عکسهایی از ابوالفضل شاهی به نمایش در آمده است.
این گردآوری همه جانبه از نظر پروین صدر ثقه الاسلامی، مدیر کاخ گلستان قابل تحسین است:«هماهنگ کردن با این همه مؤسسه دولتی و غیر دولتی کار آسانی نیست. زیرا انتقال اثر تاریخی از موزه ها برای کارشناسان و مدیران موزه و سازمانهای وابسته مسئولیت زیادی دارد.
این است که موزه ها تمایل ندارند آثار خود را به جایی امانت دهند. با وجود همه این مسائل، به همت فرهنگستان هنر نام اغلب موزه های مهم ایران در مجموعه حاضر به چشم می خورد.»
مجموعه تاریخی ـ فرهنگی نیاوران، مجموعه تاریخی ـ فرهنگی سعدآباد، کاخ گلستان، موزه های بنیاد مستضعفان و جانبازان، موزه ملی گرجستان، موزه فارس، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، موزه رضا عباسی و اداره میراث فرهنگی و گردشگری استان سمنان از جمله نهادهای فرهنگی هستند که تعدادی از آثارشان را به نمایشگاه امانت داده اند.
محسن زارع، مدیرعامل مؤسسه فرهنگی ـ هنری صبا درباره این هماهنگیها توضیح می دهد:«برگزاری نمایشگاهی با این نام بدون همکاری و مساعدت نهادهای مرتبط غیر ممکن است. به همین دلیل از تمام کسانی که نمونه هایی در دست داشتند برای شرکت در نمایشگاه دعوت کردیم که خوشبختانه مورد استقبال قرار گرفت.»
او ادامه می دهد:« این نمایشگاه در ادامه برگزاری نمایشگاههای تاریخی و پژوهشی مؤسسه فرهنگی ـ هنری صبا نظیر «مروری بر نقاشی معاصر ایران»، «مروری بر یکصد سال نگارگری معاصر ایران»، «مروری بر خوشنویسی در گرایشهای نوین»، «طبیعت گرایان معاصر ایران» و «هنر عاشورا»، در چند بخش نقاشی پشت شیشه، نقاشی رنگ روغن، آثار چاپ سنگی، عکس، مهر، دیوارنگاری و معماری قاجار برپا شده و مهم ترین هدف آن احياي سنتهاي هنري و ايجاد دیدگاه گسترده پژوهشي براي علاقهمندان به تاريخ تکامل هنر ايران است.»
زارع امیدوار است نمایشگاه در ايجاد «جريان بازخواني و بازانديشي هنرهاي تصويري سدههاي دوازدهم و سيزدهم» قدم بردارد و هنرمندان، محافل هنري، دانشجويان هنر و صاحبنظران را به تأمل بيشتر در ارزشهاي مفهومي، زيبایی شناختي، اجتماعي و فرهنگي هنر اين دوران فرا خواند.
اما احمد اسفندیاری، نقاشی که به نسل اول نقاشان مدرنیست ایران تعلق دارد، فارغ از نگاه کارشناسان به نمایشگاه می نگرد. او که در مراسم افتتاحیه نمایشگاه حاضر شده، می گوید: «آمده ام تا از این نقاشیها الهام بگیرم. منبع الهام ما چیزی غیر از این سنتهای تصویری نیست. تا به حال قالیهای ایران و کاشی مسجدها را نگاه می کردم و از آنها به نحوی در نقاشیهایم بهره می بردم. حالا که تماشای این آثار مقدور شده، آمده ام ببینم نقاشان 300 سال پیش چه طور کار می کرده اند. جوانان هم باید برای تماشا بیایند، چون بدون این نقاشیها دیگر چیزی از تاریخ هنر امروز ما باقی نمی ماند.»
